Kısa cevap: Çevre, doğa koruma veya hayvan koruma derneği, en az 7 kişiyle ve mülki amirliğe bildirimle, izin ve harç olmadan kurulur (TMK m.56, m.59). Bu türü diğerlerinden ayıran üç konu vardır: çevreye zarar veren idari işlemlere karşı dava ehliyeti, saha çalışmasını yürüten gönüllü düzeni ve belediye, orman ile tarım-orman il müdürlükleriyle iş birliği ve izinler. Bu rehberde amaç maddesi örnekleri, çalışma konuları, özel mevzuat notları ve adım adım kuruluşu bulacaksınız.
Çevre derneğinin özellikleri
Çevre dernekleri geniş bir yelpazeyi kapsar: sokak hayvanlarını koruyan mahalle grupları, bir dereyi veya koyu savunan platformlar, iklim ve sıfır atık toplulukları, kuş gözlem ve yaban hayatı dernekleri, ağaçlandırma gönüllüleri. Ortak özellikleri:
- Savunuculuk ve saha bir aradadır. Bir yandan ÇED, imar ve ruhsat süreçlerini takip eder, diğer yandan temizlik, besleme ve ağaçlandırma yapar.
- Kamu kurumlarıyla ilişki iki yönlüdür. Belediye ve orman idaresi hem iş birliği ortağı hem de bazen davalı taraftır; bu dengeyi tüzük ve yönetim kültürüyle korumak gerekir.
- Gönüllü yoğundur. Çoğu çevre derneğinde ücretli çalışan yoktur; faaliyet tamamen gönüllü emekle yürür.
- Özel mevzuat çoktur. 2872 sayılı Çevre Kanunu, 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu, 6831 sayılı Orman Kanunu, 2873 sayılı Milli Parklar Kanunu ve ilgili yönetmelikler faaliyet alanınıza göre devreye girer.
- Uluslararası fon erişimi görece yüksektir. Çevre ve iklim, hibe programlarının en yoğun olduğu alanlardan biridir.
Amaç maddesi örnekleri
Amaç maddesi hem inceleme makamı hem de ileride açacağınız davalarda mahkeme tarafından okunacaktır. Dava ehliyeti için amaç maddesinde çevre koruma ve hukuki girişim ifadelerinin bulunması önemlidir.
Doğa koruma derneği: “Derneğin amacı; doğal yaşam alanlarını, biyolojik çeşitliliği, su kaynaklarını ve ormanları korumak, çevreye zarar veren faaliyetlerin önlenmesi için bilimsel, idari ve hukuki girişimlerde bulunmak, doğa bilincini geliştirecek eğitim ve gönüllü programları yürütmek ve sürdürülebilir yaşam ilkelerini yaygınlaştırmaktır.”
Hayvan koruma derneği: “Derneğin amacı; sahipsiz ve bakıma muhtaç hayvanların yaşam hakkını korumak, tedavi, kısırlaştırma, besleme ve sahiplendirme çalışmaları yürütmek, 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nun uygulanmasını takip etmek, hayvanlara yönelik kötü muameleyi önlemek için idari ve hukuki girişimlerde bulunmak ve toplumda hayvan sevgisi ve sorumlu sahiplenme bilinci oluşturmaktır.”
Bölgesel çevre derneği (bir koy, dere veya ova için): “Derneğin amacı; [bölge] ve çevresindeki doğal, tarihi ve kültürel dokuyu korumak, bölgeyi tehdit eden kirletici ve yıkıcı faaliyetlere karşı bilimsel, idari ve hukuki yollarla mücadele etmek, bölge halkının çevre bilincini geliştirmek ve yerel yönetimlerle sürdürülebilir kalkınma projeleri yürütmektir.”
İklim ve sıfır atık derneği: “Derneğin amacı; iklim değişikliğiyle mücadeleye katkı sağlamak, sıfır atık, geri dönüşüm ve enerji verimliliği uygulamalarını yaygınlaştırmak, bu konularda eğitim, kampanya ve araştırma yürütmek, yerel yönetimler ve işletmelerle iş birliği yapmak ve bireylerin karbon ayak izini azaltacak davranış değişikliğini desteklemektir.”
Çalışma konuları örnekleri
- Doğal alanlarda temizlik, ağaçlandırma, habitat iyileştirme ve izleme çalışmaları yürütmek
- Sahipsiz hayvanlar için besleme, tedavi, kısırlaştırma ve sahiplendirme programları düzenlemek; mevzuata uygun geçici bakımevi açmak
- Çevreye zarar veren faaliyetler hakkında ilgili idarelere başvurmak, görüş sunmak ve gerektiğinde amaç kapsamında dava açmak
- ÇED, imar planı ve koruma alanı süreçlerini takip etmek, halkın katılımı toplantılarına katılmak
- Çevre eğitimi, doğa yürüyüşü, kuş gözlemi, atölye ve kamp programları düzenlemek
- Bilimsel araştırma, envanter ve rapor hazırlamak; üniversitelerle iş birliği yapmak
- Belediyeler, Orman Genel Müdürlüğü, Doğa Koruma ve Milli Parklar, Tarım ve Orman il müdürlükleri ile protokol ve ortak proje yürütmek
- Gönüllü kayıt, eğitim ve koordinasyon sistemi kurmak
- Ulusal ve uluslararası hibe, fon ve sponsorluk programlarına başvurmak
- Farkındalık kampanyası, sergi, belgesel ve dijital içerik üretmek
- Sıfır atık, geri dönüşüm ve kompost uygulamaları için mahalle ve okul projeleri yürütmek
- Amaç doğrultusunda taşınır ve taşınmaz mal edinmek, gerektiğinde iktisadi işletme kurmak
İpucu: “Dava açmak” ifadesini çalışma konularına açıkça yazın. Mahkemeler dernek ehliyetini tüzüğe göre değerlendirir; tüzükte hukuki girişim yoksa “amaçla ilgisi yok” itirazıyla karşılaşabilirsiniz. Tüzüğünüzü tüzük oluşturucu ile hazırlatabilir, zorunlu maddeleri dernek tüzüğü nasıl hazırlanır rehberinden kontrol edebilirsiniz.
Dava ehliyeti: Çevre derneği hangi davaları açabilir?
Çevre derneklerini güçlü kılan şey, zarar gören kişi olmadan da kamu yararı adına hukuki yola başvurabilmesidir. Çerçeve şöyledir:
| Başvuru yolu | Dayanak | Kim açar | Not |
|---|---|---|---|
| İdareye başvuru ve faaliyetin durdurulmasını isteme | Çevre Kanunu m.30 | Herkes, dolayısıyla dernek | Önce idareye başvurmak dava öncesi iyi bir adımdır |
| ÇED olumlu / ÇED gerekli değildir kararına iptal davası | 2577 sayılı İYUK, Çevre Kanunu | Menfaati etkilenen; tüzüğünde çevre amacı olan dernekler | Danıştay, çevre derneklerinin ehliyetini geniş yorumlar; dava süresi kararın ilanından itibaren işler |
| İmar planı ve koruma alanı kararlarına iptal davası | İYUK, 3194 sayılı İmar Kanunu | Dernek, bölgesel ilgisi varsa | Askı süresinde itiraz etmek ehliyeti güçlendirir |
| Hayvana kötü muamele şikâyeti | 5199 sayılı Kanun, TCK ilgili hükümler | Dernek ihbar ve şikâyette bulunabilir | 2021 değişikliğiyle bazı fiiller suç haline geldi; dernek davaya müdahil olmayı talep edebilir |
| Bilgi edinme başvurusu | 4982 sayılı Kanun | Dernek | İzin, ruhsat ve ÇED dosyalarını edinmenin en pratik yolu |
Dava açmak için yönetim kurulu kararı alın ve tüzükte derneği temsil yetkisinin kimde olduğunu netleştirin. Avukat tutmak zorunlu değildir ancak idari yargıda süre ve usul hataları davayı kaybettirdiği için hukukçu desteği önemlidir. Dava giderleri dernek bütçesinden karşılanır; “dava fonu” için bağış toplamak 2860 sayılı Yardım Toplama Kanunu kapsamında izne tabi olabilir.
Dikkat: İdari dava süreleri kısadır (genel kural 60 gün, bazı işlemlerde 30 gün). ÇED kararlarının ilan tarihini ve askı sürelerini düzenli takip edin; süre geçtikten sonra en haklı dava bile usulden reddedilir.
Gönüllülük: Çevre derneğinin iş gücü
Çevre dernekleri gönüllülerle yaşar; ancak gönüllü yönetimi hukuki ve pratik dikkat ister.
- Gönüllü üye değildir. Üye yazılı başvuru ve yönetim kurulu kabulüyle olur; gönüllü ise etkinliğe katılan herkestir. İkisini ayrı listelerde tutun.
- Gider karşılama ücret değildir. Yol, yemek, eldiven, mama gibi giderler belgeyle (fiş, fatura) karşılanabilir; düzenli sabit ödeme ise ücrettir ve bordro, sigorta yükümlülüğü doğurur.
- Güvenlik ve sigorta: Saha çalışmalarında kaza riski vardır. Gönüllü için ferdi kaza sigortası yaptırmak, risk bilgilendirme formu imzalatmak ve ilk yardım eğitimi vermek sorumluluğu azaltır.
- Çocuk gönüllüler: 18 yaş altı katılımcılar için veli izin formu alın; ormanda ve su kenarında çalışmada refakatçi düzeni kurun.
- Yabancı gönüllüler: Kısa süreli gönüllü programları için vize türünü ve çalışma izni muafiyetini önceden teyit edin.
- Kişisel veri: Gönüllü listelerini ve iletişim bilgilerini kişisel verilerin korunması mevzuatına uygun saklayın.
Belediye, orman ve il müdürlükleriyle iş birliği ve izinler
Çevre derneğinin saha çalışmaları neredeyse her zaman bir kamu kurumunun alanında yapılır; izin almadan başlanan faaliyet hem hukuki hem itibar sorunu yaratır.
| Faaliyet | Yetkili kurum | İzin / protokol |
|---|---|---|
| Park, sahil ve kent içi yeşil alan temizliği | Belediye | Yazılı tahsis veya etkinlik protokolü |
| Orman alanında ağaçlandırma, temizlik, etkinlik | Orman Genel Müdürlüğü – orman işletme müdürlüğü | Ağaçlandırma protokolü, etkinlik izni; fidan türü ve dikim alanı idare belirler |
| Milli park, tabiat parkı, sulak alan | Doğa Koruma ve Milli Parklar il şube müdürlüğü | Alan giriş ve etkinlik izni; bazı alanlarda araştırma izni |
| Sokak hayvanı besleme noktası, kısırlaştırma kampanyası | Belediye veteriner işleri | Protokol; belediye kısırlaştırma kapasitesi ve besleme noktası tahsisi sağlar |
| Geçici bakımevi veya barınak açma | Tarım ve Orman Bakanlığı il müdürlüğü | 5199 sayılı Kanun ve yönetmelik kapsamında kuruluş izni; veteriner hekim sorumluluğu, kapasite ve hijyen şartları |
| Dere, göl ve kıyı temizliği | DSİ, belediye, kıyı kenar çizgisi içinde valilik | Faaliyetin yerine göre bir veya birkaç kurumdan izin |
| Okullarda çevre eğitimi | İl milli eğitim müdürlüğü | Etkinlik izni, eğitmen bilgileri |
Belediyeyle iş birliğinin hukuki dayanağı 5393 sayılı Belediye Kanunu’ndaki çevre, ağaçlandırma ve sokak hayvanları görevleri ile derneklerle ortak proje yapma yetkisidir. Belediyeler ayni destek (ekipman, araç, mama, fidan) ve mekân konusunda cömert olabilir; nakdi yardım ise meclis kararına bağlı ve sınırlıdır.
Dikkat: Dernek bir belediye projesine dava açmış olabilir ve aynı belediyeyle sokak hayvanı protokolü yürütebilir. Bu normaldir; ancak protokollerin “dava açmama” gibi derneğin amacını kısıtlayan hükümler içermemesine dikkat edin.
Kuruluş adımları özet tablosu
Genel süreç dernek nasıl kurulur rehberindekiyle aynıdır.
| Adım | Ne yapılır | Çevre derneğine özgü not |
|---|---|---|
| 1. Kurucular | En az 7 fiil ehliyetli kişi | Biyolog, veteriner, orman mühendisi, hukukçu karışımı güç katar |
| 2. Adres | Kira/tapu, mesken ise muvafakat | Barınak ve saha merkez olmak zorunda değil |
| 3. Tüzük | Zorunlu maddeler + dava, gönüllü, kamu iş birliği hükümleri | “Hukuki girişimde bulunmak” ifadesini mutlaka ekleyin |
| 4. Bildirim | EK-2 + tüzük + ekler mülki amirliğe | Harç yok; teslim anında tüzel kişilik, 60 gün inceleme |
| 5. Defter ve banka | Defter tasdiki, vergi numarası, hesap, alındı belgesi | Mama ve malzeme bağışlarını ayni bağış olarak kayıt altına alın |
| 6. İzin ve protokoller | Belediye, orman, il müdürlüğü | İlk saha çalışmasından önce |
| 7. İlk genel kurul | 6 ay içinde, en az 16 üye | Sonuç bildirimi 45 gün içinde DERBİS’ten |
Kuruluş sonrası tüm yükümlülükler dernek kurulduktan sonra yapılacaklar rehberinde, belge hazırlığı belge kontrol listesi aracında yer alır.
Sık yapılan hatalar
- Tüzükte dava yetkisine yer vermemek. Mahkemede ehliyet itirazıyla karşılaşırsınız.
- İzinsiz barınak açmak. 5199 sayılı Kanun kapsamında yaptırım uygulanır ve hayvanlar belediyeye devredilebilir.
- Ormana izinsiz fidan dikmek. İyi niyetli olsa da Orman Kanunu’na aykırıdır; fidan türü ve alan orman idaresince belirlenir.
- Mama ve tedavi için sosyal medyada IBAN paylaşıp kampanya yapmak. Halka açık yardım toplama 2860 sayılı Kanun kapsamında izne tabidir; ayrıntılar yardım derneği rehberinde.
- Gönüllüye düzenli “harcırah” adıyla maaş ödemek. Bu, kayıt dışı istihdamdır; sigorta ve vergi yükümlülüğü doğurur.
- İdari dava sürelerini kaçırmak. ÇED ve plan askı tarihlerini takip eden bir sorumlu belirleyin.
- Yıllık beyannameyi ve yurt dışı hibe bildirimini atlamak. Beyanname Nisan sonuna kadar DERBİS’ten verilir; yurt dışı yardım banka yoluyla ve ön bildirimle alınır. İhmalde idari para cezası uygulanır, tutarlar her yıl yeniden değerlemeyle artar.
Sonraki adım
Koruma alanınızı ve ilk saha planınızı netleştirdiyseniz kurulum sihirbazı ile kuruluş dosyanızı hazırlayın; sihirbaz, çevre derneğine uygun amaç, dava yetkisi ve gönüllü maddelerini tüzüğünüze otomatik ekler. Süreci bir uzmanla yürütmek isterseniz dernek kuruluş danışmanlığı sayfasına göz atabilirsiniz; danışmanlık zorunlu değildir, yalnızca süreci hızlandırır.
Çevre derneği kurma adımları: özet adımlar
- Koruma alanınızı belirleyin. Doğa koruma, hayvan hakları, iklim, atık ve geri dönüşüm, su veya belirli bir bölge mi olacağına karar verin; amaç maddesi ve iş birlikleri buna göre şekillenir.
- En az 7 kurucuyu bir araya getirin. Fiil ehliyetine sahip 7 kişiyi belirleyin; biyolog, veteriner, orman mühendisi veya hukukçu kurucular derneğin uzmanlık gücünü artırır.
- Merkez adresini belgeleyin. Kira sözleşmesi veya tapu ile belgelenen bir adres bulun; mesken ise kat maliklerinin oybirliğiyle muvafakatini alın. Barınak veya saha merkez olmak zorunda değildir.
- Çevre odaklı tüzük hazırlayın. Amaç maddesinde çevre ve doğa korumayı açıkça yazın; çalışma konularına idari başvuru ve dava açmayı, gönüllü programlarını ve kamu iş birliğini ekleyin; her sayfayı kuruculara imzalatın.
- Kuruluş bildirimini mülki amirliğe verin. Kuruluş Bildirimi (EK-2), tüzük ve ekleri il veya ilçe sivil toplumla ilişkiler müdürlüğüne teslim edin; teslim anında tüzel kişilik kazanırsınız.
- Defter, vergi numarası ve banka hesabı açın. Zorunlu defterleri tasdik ettirin, vergi kimlik numarası alın, dernek adına banka hesabı açın ve alındı belgelerini bastırıp 15 gün içinde bildirin.
- Belediye, orman ve il müdürlükleriyle protokol yapın. Saha çalışması, ağaçlandırma veya bakımevi planınız için ilgili kurumlardan yazılı izin ve protokol alın; izinsiz saha faaliyeti yapmayın.
- 6 ay içinde ilk genel kurulu yapın. Üye sayısını en az 16'ya çıkarıp organları seçin; sonuç bildirimini 45 gün içinde DERBİS'ten verin.
Durumunuza özel yol haritası ister misiniz?
Kurulum sihirbazı 2 dakikada size özel adım listesi, belge listesi ve maliyet tahmini çıkarır. Ücretsiz, kayıt gerektirmez.
Sihirbazı başlat →İlk görüşme ücretsiz: durumunuzu anlatın, yol haritasını birlikte çıkaralım.
Sıkça sorulan sorular
Çevre derneği kaç kişiyle kurulur?
Çevre derneği çevreyi kirleten bir projeye dava açabilir mi?
Hayvan koruma derneği barınak açabilir mi?
Çevre derneği belediyeyle nasıl iş birliği yapar?
Çevre derneği gönüllülere ücret ödeyebilir mi?
Ormanda ağaç dikmek veya temizlik yapmak için izin gerekir mi?
Çevre derneği yurt dışından hibe alabilir mi?
Kaynaklar ve dayanak mevzuat
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için uzman desteği alabilirsiniz. Son güncelleme: 5 Kasım 2026.