Kısa cevap: Hemşehri derneği, aynı il, ilçe veya köyden gelen kişilerin yaşadıkları şehirde dayanışma, kültürel bağ ve memlekete destek amacıyla kurduğu dernektir; en az 7 kişiyle, mülki amirliğe bildirimle, izin ve harç olmadan kurulur (TMK m.56, m.59). Bu türün kendine özgü konuları dernek adında il-ilçe adı kullanımı, üyelikte hemşehrilik şartı, lokal açma izni ve federasyon çatısıdır. Bu rehberde her birini örneklerle anlatıyoruz.
Hemşehri derneğinin özellikleri
Türkiye’de kayıtlı derneklerin önemli bir kısmı hemşehri ve dayanışma dernekleridir. İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa gibi göç alan şehirlerde neredeyse her ilçenin ve çoğu köyün bir derneği vardır. Bu derneklerin ortak özellikleri:
- Kimlik, coğrafyaya bağlıdır. Üyelik şartı meslek ya da ilgi alanı değil, memleket bağıdır.
- İki yönlü çalışır. Bir yandan yaşanan şehirde dayanışma (cenaze, düğün, hasta ziyareti, iş bulma), diğer yandan memlekete yatırım (okul, cami, yol, su, burs).
- Sosyal mekân önemlidir. Lokal, hemşehri derneklerinin kalbidir; kahvaltı, çay sohbeti ve bayramlaşma burada yapılır.
- Çatı örgütlenmesi yaygındır. Köy dernekleri ilçe federasyonunda, ilçe federasyonları il konfederasyonunda birleşir.
- Aidat ve bağış düzeni hassastır. Cenaze fonu, yardım sandığı gibi uygulamalar belge düzeni gerektirir.
“Dayanışma derneği” ifadesi ise daha geniş bir kavramdır: hemşehrilik dışında aynı mahallede oturanlar, aynı siteye bağlı olanlar veya aynı okuldan mezun olanlar da dayanışma derneği kurabilir. Kuruluş usulü aynıdır; bu rehberdeki ilkeler mahalle ve mezun dernekleri için de geçerlidir.
Dernek adında il, ilçe ve köy adı kullanımı
Hemşehri derneğinin adı doğrudan memleketi işaret eder: “Çorum Alacalılar Dayanışma Derneği”, “Of Yeşilköylüler Kültür ve Yardımlaşma Derneği” gibi. İsim konusunda bilmeniz gerekenler:
| Konu | Kural | Pratik öneri |
|---|---|---|
| İl, ilçe, köy adı | Serbestçe kullanılabilir | Adın başına memleketi, sonuna amacı yazın: “…lılar Kültür ve Dayanışma Derneği” |
| Faaliyet yeri | Ad, faaliyet gösterilen şehri de içerebilir: “İstanbul Sivaslılar Derneği” | Birden fazla şehirde aynı memleketin derneği varsa ayırt edici olur |
| Daha önce alınmış ad | Aynı ilde aynı adla ikinci dernek kurulamaz | Kuruluştan önce il müdürlüğünden sorun; “Kültür”, “Yardımlaşma”, “Dayanışma” ekleriyle farklılaştırın |
| “Türk”, “Türkiye”, “Milli”, “Cumhuriyet”, “Atatürk” ve benzeri ibareler | Dernekler Kanunu m.28 gereği ayrıca izne bağlıdır | Hemşehri derneği için gerekli değildir, kullanmayın |
| Yabancı dil veya bölgesel ad | Dernek adı Türkçe olmalıdır; yöresel lakap ve köyün eski adı ek olarak yazılabilir | Köyün resmi adını esas alın |
| Kısaltma ve logo | Tüzükte belirtilebilir; amblem değişikliği bildirime tabidir | Logoda yöresel motif kullanmak serbesttir |
Dikkat: Köyünüzün adı idari düzenlemeyle değişmiş olabilir (örneğin köyün mahalleye dönüşmesi). Resmi kayıtlardaki güncel adı kullanın, parantez içinde eski adı tüzüğe not düşebilirsiniz.
Amaç maddesi örnekleri
Hemşehri derneklerinde amaç maddesi çoğu zaman “hemşehriler arasında dayanışma sağlamak” diye tek cümleyle geçiştirilir; bu, ileride memleket projeleri veya kültürel etkinlikler yapıldığında “amaç dışı faaliyet” sorusu doğurur. Daha kapsayıcı örnekler:
İlçe hemşehri derneği: “Derneğin amacı; [ilçe] ilçesinden olan ve [şehir] ilinde yaşayan hemşehriler arasında sosyal, kültürel ve ekonomik dayanışmayı güçlendirmek, memleketin kültürel değerlerini yaşatmak ve tanıtmak, ilçenin eğitim, sağlık ve altyapı ihtiyaçlarına destek olmak ve hemşehrilerin kentte uyum ve iş birliğine katkı sağlamaktır.”
Köy derneği: “Derneğin amacı; [köy] köyü ile bağı bulunan kişiler arasında birlik ve yardımlaşmayı sağlamak, köyün okul, cami, yol, su ve çevre düzenlemesi gibi ortak ihtiyaçlarına katkıda bulunmak, köyün tarihini, geleneklerini ve el sanatlarını araştırıp genç kuşaklara aktarmak ve köyde yaşayan ihtiyaç sahiplerine destek olmaktır.”
İl dayanışma derneği (geniş kapsam): “Derneğin amacı; [il] ili kökenli hemşehrileri bir çatı altında buluşturmak, aralarında sosyal ve kültürel dayanışmayı geliştirmek, ilin tarihi, turistik ve kültürel değerlerini tanıtmak, öğrencilere burs sağlamak, ilçe ve köy dernekleriyle ortak projeler yürütmek ve hemşehrilerin karşılaştığı sorunlarda yol gösterici olmaktır.”
Mahalle veya site dayanışma derneği: “Derneğin amacı; [mahalle] mahallesinde yaşayan komşular arasında dayanışmayı güçlendirmek, mahallenin güvenlik, çevre, ulaşım ve sosyal donatı ihtiyaçlarını ilgili kurumlara iletmek, komşuluk kültürünü yaşatan etkinlikler düzenlemek ve ihtiyaç sahibi mahalle sakinlerine destek olmaktır.”
Çalışma konuları örnekleri
- Hemşehriler arasında tanışma, bayramlaşma, kahvaltı, piknik ve gece etkinlikleri düzenlemek
- Düğün, cenaze, hastalık ve doğal afet gibi durumlarda üyelere ve ailelerine destek olmak
- Memleketteki okul, cami, sağlık ocağı, yol, su ve çevre projelerine ayni ve nakdi katkı sağlamak
- Hemşehri öğrencilere burs, kitap ve barınma desteği vermek
- Yöresel yemek, halk oyunları, müzik ve el sanatları günleri; festival ve şenlik düzenlemek
- Memleketin tarihini, folklorunu ve sözlü kültürünü derleyip kitap, dergi ve dijital arşiv hazırlamak
- Üyelerin iş bulma, meslek edinme ve girişimcilik konularında dayanışmasını sağlamak
- Mevzuata uygun şekilde lokal açmak ve işletmek
- Aynı amaçlı derneklerle federasyon kurmak veya mevcut federasyona üye olmak
- Belediyeler, kaymakamlık, köy muhtarlığı ve diğer STK’larla ortak projeler yürütmek
- Memlekete toplu ziyaret, gezi ve kültür turları düzenlemek
- Amaç doğrultusunda taşınır ve taşınmaz mal edinmek, gerektiğinde iktisadi işletme kurmak
Tüzüğün tamamını zorunlu maddeleriyle birlikte tüzük oluşturucu ile hazırlatabilirsiniz.
Üyelik şartı olarak hemşehrilik
Dernek, üyeliği objektif şartlara bağlayabilir (TMK m.63, Dernekler Kanunu m.4). Hemşehri derneğinde yaygın şartlar:
- İlgili il, ilçe veya köy nüfusuna kayıtlı olmak
- Orada doğmuş olmak ya da anne-baba veya eşi oradan olmak
- Orada belirli bir süre yaşamış olmak
Tüzükte ayrıca “fahri üye” veya “onursal üye” kategorisi tanımlayarak hemşehri olmayan ama derneğe destek veren kişileri oy hakkı olmadan topluluğa dâhil edebilirsiniz. Üyelik başvurusu yazılı yapılır ve yönetim kurulu en geç 30 gün içinde karar verir; ret kararı gerekçeli olmak zorunda değildir ancak dil, ırk, din ve mezhep temelli ayrımcılık yasaktır.
İpucu: Üye kayıt defterini düzenli tutun. Hemşehri derneklerinde “herkes üyedir” anlayışı yaygındır; genel kurulda oy kullanabilmek için üyeliğin yazılı başvuru ve yönetim kurulu kararıyla kabul edilmiş olması gerekir.
Lokal açma
Lokal, hemşehri derneklerinin en çok istediği ama en çok hata yapılan konudur. Kurallar:
- Tüzükte hüküm: Çalışma konularında “lokal açmak ve işletmek” ifadesi bulunmalıdır. Yoksa önce tüzük değişikliği gerekir.
- Yönetim kurulu kararı: Lokal açılması, adresi ve sorumlu müdürü karara bağlanır.
- Mülki amirlik izni: Lokal açma izni derneğin bulunduğu yerin mülki amirliğinden (valilik/kaymakamlık) alınır. Başvuruda genellikle yönetim kurulu kararı, kira sözleşmesi veya tapu, binanın mesken ise kat maliklerinin muvafakati, sorumlu müdür bilgileri ve bazı illerde yapı kullanma izni ile itfaiye raporu gibi belgeler istenir. Belgeler ile göre değişebilir; başvurudan önce il müdürlüğünden listeyi alın.
- Kullanım sınırı: Lokal yalnızca dernek üyelerine ve üyelerin misafirlerine hizmet verir. Halka açık kafe, kahvehane veya restoran gibi çalıştırılamaz; alkollü içki servisi için ayrıca izin gerekir ve çoğu hemşehri derneği bunu tercih etmez.
- Mali düzen: Lokal gelirleri derneğe aittir ve alındı belgesiyle kaydedilir. Lokal düzenli ticari gelir üretiyorsa iktisadi işletme kurulması gündeme gelir.
Lokalin merkez adresiyle aynı yerde olması zorunlu değildir, ancak farklı adresteyse tüzükte ve izin başvurusunda ayrıca belirtilir.
Federasyon ve konfederasyon
Hemşehri dernekleri çoğu zaman tek başına değil, çatı altında çalışır:
| Yapı | Kurucu şartı | Hemşehri uygulaması |
|---|---|---|
| Dernek | En az 7 gerçek/tüzel kişi | Köy veya ilçe derneği |
| Federasyon | Aynı amaçlı en az 5 dernek | İlçe veya il hemşehri dernekleri federasyonu |
| Konfederasyon | En az 3 federasyon | Bölge veya ülke genelinde hemşehri konfederasyonu |
| Platform | Tüzel kişiliği yok; dernek ve vakıflar geçici amaçla oluşturur | Belirli bir etkinlik veya memleket projesi için geçici birlik |
Federasyona üye olmak için derneğin genel kurul kararı gerekir; tüzükte “federasyon kurmak ve üye olmak” hükmü bulunmalıdır. Federasyon, derneklerin yerine geçmez; her dernek kendi tüzel kişiliğini, defterlerini ve beyannamesini sürdürür.
Kuruluş adımları özet tablosu
Genel süreç dernek nasıl kurulur rehberindekiyle aynıdır.
| Adım | Ne yapılır | Hemşehri derneğine özgü not |
|---|---|---|
| 1. Kurucular | En az 7 fiil ehliyetli kişi | Kurucu sayısı ve 16 üye şartı için dernek kaç kişiyle kurulur |
| 2. Ad | Memleket adı + amaç | Aynı adlı dernek kontrolü |
| 3. Adres | Kira/tapu, mesken ise muvafakat | Lokal adresi ayrı olabilir |
| 4. Tüzük | Zorunlu maddeler + lokal, federasyon, memleket projeleri | Üyelik şartı hemşehrilik |
| 5. Bildirim | EK-2 + tüzük + ekler mülki amirliğe | Harç yok; teslim anında tüzel kişilik |
| 6. Defter ve banka | Defter tasdiki, vergi numarası, hesap, alındı belgesi | Cenaze ve yardım fonu için ayrı hesap kalemi tutun |
| 7. İlk genel kurul | 6 ay içinde, en az 16 üye | Sonuç bildirimi 45 gün içinde DERBİS’ten |
| 8. Lokal ve federasyon | İlk genel kuruldan sonra | Ayrı izin ve genel kurul kararı |
Sık yapılan hatalar
- Lokali izinsiz açmak. “Üyelere çay veriyoruz” savunması geçerli değildir; izinsiz lokal işletmek idari yaptırım doğurur.
- Cenaze fonu ve yardım sandığını kayıt dışı tutmak. Her tahsilat alındı belgesi veya dekontla, her ödeme harcama belgesiyle yapılır.
- Memleket için kampanya düzenleyip izin almamak. “Köye cami yaptırıyoruz” kampanyası 2860 sayılı Kanun kapsamındadır; ayrıntılar yardım derneği nasıl kurulur rehberinde.
- Üye kaydını defter yerine WhatsApp grubunda tutmak. Genel kurul geçerliliği üye kayıt defterine bağlıdır.
- Dernek adında izne tabi ibare kullanmak. “Türkiye” veya “Milli” ibareleri için ayrıca izin gerekir.
- Yönetimi tek aileye bırakmak. Hemşehri dernekleri çoğu zaman yönetim kavgası nedeniyle dağılır; tüzükte dönem sınırı ve şeffaf seçim usulü koyun.
- Yıllık beyannameyi atlamak. Nisan sonuna kadar DERBİS’ten verilir; ihmalde idari para cezası uygulanır ve tutar her yıl yeniden değerlemeyle artar. Kuruluş sonrası yükümlülükler dernek kurulduktan sonra yapılacaklar rehberinde.
Sonraki adım
Memleketinizi ve faaliyet şehrinizi netleştirdiyseniz kurulum sihirbazı ile kuruluş dosyanızı hazırlayın; sihirbaz, hemşehri derneğine uygun amaç, üyelik şartı, lokal ve federasyon maddelerini tüzüğünüze otomatik ekler. Süreci bir uzmanla yürütmek isterseniz dernek kuruluş danışmanlığı sayfasına göz atabilirsiniz.
Hemşehri derneği kurma adımları: özet adımlar
- Kapsamı belirleyin: il, ilçe, köy mü?. Derneğin hangi memleketi temsil edeceğine ve hangi şehirde faaliyet göstereceğine karar verin; ad ve üyelik şartları buna göre yazılır.
- En az 7 kurucuyu bir araya getirin. Fiil ehliyetine sahip 7 hemşehriyi belirleyin; farklı yaş gruplarından ve mahallelerden kurucu seçmek topluluğu geniş tutar.
- Dernek adını kontrol edin. İl, ilçe veya köy adını içeren bir ad seçin; aynı ilde benzer adlı dernek olup olmadığını il sivil toplumla ilişkiler müdürlüğünden sorun.
- Merkez adresini belgeleyin. Kira sözleşmesi veya tapu ile belgelenen bir adres bulun; mesken ise kat maliklerinin oybirliğiyle muvafakatini alın.
- Hemşehri tüzüğü hazırlayın. Amaç ve çalışma konularına dayanışma, memleket projeleri, kültürel etkinlik ve lokal maddelerini ekleyin; her sayfayı kuruculara imzalatın.
- Kuruluş bildirimini mülki amirliğe verin. Kuruluş Bildirimi (EK-2), tüzük ve ekleri il veya ilçe sivil toplumla ilişkiler müdürlüğüne teslim edin; teslim anında tüzel kişilik kazanırsınız.
- Defter, vergi numarası ve banka hesabı açın. Zorunlu defterleri tasdik ettirin, vergi kimlik numarası alın, dernek adına banka hesabı açın ve alındı belgelerini bastırıp 15 gün içinde bildirin.
- 6 ay içinde ilk genel kurulu yapın. Üye sayısını en az 16'ya çıkarıp organları seçin; sonuç bildirimini 45 gün içinde DERBİS'ten verin. Lokal planlıyorsanız bu aşamadan sonra izin başvurusu yapın.
Durumunuza özel yol haritası ister misiniz?
Kurulum sihirbazı 2 dakikada size özel adım listesi, belge listesi ve maliyet tahmini çıkarır. Ücretsiz, kayıt gerektirmez.
Sihirbazı başlat →İlk görüşme ücretsiz: durumunuzu anlatın, yol haritasını birlikte çıkaralım.
Sıkça sorulan sorular
Hemşehri derneği kaç kişiyle kurulur?
Dernek adında il veya ilçe adı kullanabilir miyim?
Hemşehri derneği lokal açabilir mi?
Hemşehri dernekleri federasyon kurabilir mi?
Hemşehri derneği memleketteki köye yardım gönderebilir mi?
Hemşehri derneği üyeliğini sadece o ilden olanlara sınırlayabilir miyim?
Köy derneği ile köy tüzel kişiliği aynı şey mi?
Kaynaklar ve dayanak mevzuat
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için uzman desteği alabilirsiniz. Son güncelleme: 5 Kasım 2026.