Kısa cevap: Engelli derneği, engelli bireylerin haklarını savunmak, eğitim, istihdam ve sosyal yaşama katılımlarını desteklemek amacıyla kurulan bir dernektir; en az 7 kurucuyla, önceden izin almaksızın, kuruluş bildiriminin mülki amirliğe verilmesiyle kurulur (TMK m.56, m.59). Kurucuların engelli olması şart değildir; engelli bireyler, aileler ve uzmanlar birlikte kurucu olabilir. Bu rehberde engelli derneğine özgü amaç ve çalışma konularını, kamu yararı statüsünü, destek kaynaklarını ve bakım-rehabilitasyon gibi hizmetlerde devreye giren ek izinleri anlatıyoruz.
Engelli derneği nedir, hangi ihtiyaçtan doğar?
Türkiye’de engelli dernekleri genellikle üç ihtiyaçtan doğar:
- Aile dayanışması: Aynı engel grubundaki çocukların aileleri bilgi, deneyim ve moral paylaşmak için bir araya gelir.
- Hak savunuculuğu: Erişilebilirlik, istihdam kotası, eğitim hakkı ve sosyal yardımlar konusunda kamu kurumlarıyla muhatap olacak tüzel bir kimlik gerekir.
- Hizmet üretimi: Spor, sanat, mesleki eğitim, ulaşım desteği ve sosyal etkinlik gibi hizmetleri düzenli biçimde sunmak için kurumsal bir yapı istenir.
Mevzuatta “engelli derneği” diye ayrı bir tür yoktur; kuruluş şartları, belgeler ve inceleme süreci dernek nasıl kurulur rehberindeki genel kurallarla aynıdır. Farkı, amaç alanında ve bazı faaliyetlere eşlik eden özel mevzuatta ortaya çıkar.
Kurucu olma şartları: Engelli bireyler kurucu olabilir mi?
Evet. Kurucu için aranan şart fiil ehliyetidir: 18 yaşını doldurmuş olmak, ayırt etme gücüne sahip olmak ve kısıtlı olmamak. Engel türü tek başına kurucu olmaya engel değildir. İki noktaya dikkat edin:
- Kısıtlılık kararı: Mahkeme kararıyla vesayet altına alınmış bir birey kurucu olamaz; bu durumda vasi veya aile üyeleri kendi adlarına kurucu olur.
- İmza: Görme engelli veya elini kullanamayan kurucuların kuruluş bildirimi ve tüzük sayfalarını imzalaması gerekir; okuma yazma bilmeyen ya da imza atamayan kişiler için noterde düzenlenen mühür veya parmak izi onaylı belgeler uygulamada kabul görür. Bu konuda il sivil toplumla ilişkiler müdürlüğünden önceden teyit almanız dosyanın iade edilmesini önler.
| Kurucu profili | Kurucu olabilir mi? | Not |
|---|---|---|
| 18 yaş üstü, kısıtlı olmayan engelli birey | Evet | Engel türü fark etmez |
| Vesayet altındaki engelli birey | Hayır | Vasi veya aile üyesi kurucu olur |
| Engelli çocuğun velisi | Evet | En yaygın kurucu profili |
| Özel eğitim öğretmeni, fizyoterapist, psikolog | Evet | Kamu görevlisi ise kendi kanununda yasak olup olmadığına bakılır |
| Türkiye’de yerleşme hakkı olan yabancı | Evet (TMK m.93) | İkamet izni fotokopisi eklenir |
| Belediye, vakıf gibi tüzel kişi | Evet | Yetkili organ kararı ve temsilci yazısı gerekir |
Amaç maddesi örnekleri
Amaç maddesi hak temelli, kapsayıcı ve ileride açılabilecek faaliyetleri dışlamayacak genişlikte yazılmalıdır. Aşağıdaki örnekler özgün ve dernek mevzuatına uygundur.
Genel engelli hakları derneği: “Derneğin amacı; engelli bireylerin eğitim, sağlık, istihdam, ulaşım ve sosyal yaşam alanlarındaki haklarının korunması ve geliştirilmesi için çalışmak, erişilebilirlik bilincini topluma yaymak, engelli bireyler ve aileleri arasında dayanışma sağlamak ve engellilerin toplumsal yaşama tam ve eşit katılımına katkı sunmaktır.”
Otizm derneği: “Derneğin amacı; otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin erken tanı, eğitim, sosyal beceri ve bağımsız yaşam alanlarında desteklenmesini sağlamak, ailelere bilgi ve danışmanlık sunmak, toplumda otizm farkındalığını artırmak ve bu alandaki bilimsel çalışmaları desteklemektir.”
Görme engelliler derneği: “Derneğin amacı; görme engelli bireylerin eğitim, mesleki gelişim ve bağımsız hareket becerilerini desteklemek, erişilebilir yayın, teknoloji ve ulaşım hizmetlerinin yaygınlaşması için çalışmak ve görme engellilerin kültür, sanat ve spor yaşamına katılımını teşvik etmektir.”
Engelli sporcular derneği: “Derneğin amacı; engelli bireylerin spor yoluyla fiziksel ve sosyal gelişimini desteklemek, engelli sporunu toplumda yaygınlaştırmak, spor tesislerinin erişilebilir hale gelmesi için çalışmak ve engelli sporcuların eğitim, ekipman ve ulaşım ihtiyaçlarına destek sağlamaktır.”
Dikkat: Engelli sporunda resmi müsabakalara katılmak için 7405 sayılı Kanun kapsamında spor kulübü gerekir; dernek yalnızca yaygınlaştırma ve eğitim yapabilir. Ayrıntı için spor derneği nasıl kurulur rehberine bakın.
Çalışma konuları örnekleri
- Engelli bireylere ve ailelerine bilgilendirme, danışmanlık ve psikososyal destek hizmetleri sunmak
- Eğitim, seminer, atölye, kurs ve kamp programları düzenlemek
- Erişilebilirlik denetimi, raporlama ve savunuculuk çalışmaları yapmak; kamu kurumlarına görüş ve öneri sunmak
- Mesleki eğitim, istihdam danışmanlığı ve iş yeri eşleştirme programları yürütmek
- Spor, sanat, kültür ve rekreasyon etkinlikleri düzenlemek
- Tekerlekli sandalye, işitme cihazı, beyaz baston gibi yardımcı araç ve ekipman desteği sağlamak
- Ulaşım, refakat ve evde destek gibi gönüllü hizmet ağları kurmak
- Mevzuatın izin verdiği ölçüde ve gerekli izinleri alarak gündüz bakım, rehabilitasyon ve özel eğitim birimleri açmak, işletmek
- Kamu kurumları, belediyeler, üniversiteler ve diğer STK’larla proje ortaklığı yapmak; ulusal ve uluslararası hibe programlarına başvurmak
- Araştırma, yayın, rapor ve dijital içerik üretmek; farkındalık kampanyaları düzenlemek
- Engelli hakları alanında çalışan federasyon ve platformlara katılmak, federasyon kurmak
- Amacını gerçekleştirmek için gerektiğinde iktisadi işletme kurmak, lokal açmak
Tüzüğünüzü bu başlıklara göre tüzük oluşturucu ile hazırlatabilir, zorunlu maddeleri dernek tüzüğü nasıl hazırlanır rehberinden kontrol edebilirsiniz.
Özel mevzuat ve izin notları
Dernek kuruluşu için izin gerekmez; ancak engelli dernekleri bazı hizmetlere girdiğinde ayrı mevzuatla karşılaşır:
| Faaliyet | Dernek kuruluşu yeterli mi? | Gerekli ek izin / kurum |
|---|---|---|
| Aile toplantıları, seminer, sosyal etkinlik | Evet | Yok |
| Ücretsiz atölye ve gönüllü destek | Evet | Yok |
| Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezi | Hayır | Millî Eğitim Bakanlığı (özel öğretim kurumları mevzuatı) |
| Gündüzlü veya yatılı bakım merkezi | Hayır | Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı (özel bakım merkezleri mevzuatı) |
| Kamuya açık yardım toplama kampanyası | Hayır | Mülki amirlikten yardım toplama izni (2860 sayılı Kanun) |
| Engelli servis aracı işletmek | Hayır | Belediye ve ulaştırma mevzuatı, araç uygunluk belgeleri |
| Lokal açmak | Hayır | Mülki amirlikten lokal izni, tüzükte lokal hükmü |
| Düzenli ücretli hizmet (ticari nitelik) | Hayır | İktisadi işletme, ticaret sicili, kurumlar vergisi |
Bu hizmetleri planlıyorsanız tüzükte “gerekli izinleri alarak” ifadesine yer vermeniz, sonradan tüzük değişikliği ihtiyacını ortadan kaldırır.
Kamu yararına çalışan dernek statüsü ve destekler
Engelli dernekleri, “kamu yararına çalışan dernek” statüsü için en uygun adaylar arasındadır. Şartlar özetle:
- En az 1 yıldır faaliyette olmak
- Amaç ve faaliyetlerin topluma yararlı olması, yalnızca üyelere hizmetle sınırlı kalmaması
- İlgili bakanlıkların görüşü sonrası Cumhurbaşkanı kararı
Statü alan derneğe yapılan bağışlar bağışçı tarafından vergi matrahından belirli oranda indirilebilir; bu, kurumsal bağış toplamada ciddi bir avantajdır. Statü kazanılması belli bir süre ve kurumsal geçmiş gerektirir; kuruluş aşamasında başvurulamaz.
Destek kaynakları için genel çerçeve:
- Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı: Engelli ve yaşlı hizmetleri alanında proje destekleri ve iş birliği protokolleri
- Belediyeler: Mekân tahsisi, ulaşım desteği, engelli merkezleri ile ortak etkinlikler
- Sosyal Yardımlaşma ve Dayanışma Vakıfları: Bireysel yardımlar ve yerel projeler
- Kalkınma ajansları ve AB programları: Sosyal içerme ve istihdam temalı hibe çağrıları
- Kurumsal sosyal sorumluluk: Şirket bağışları ve sponsorluklar; kamu yararı statüsüyle cazibesi artar
İpucu: Destek çağrılarının şartları ve tutarları her yıl değişir; “şu kadar hibe alırsınız” diyen hiçbir kaynağa güvenmeyin. Düzenli ve belgeli bir mali kayıt sistemi, her çağrıda ilk aranan şeydir. Kuruluş sonrası kurumsal altyapıyı dernek kurulduktan sonra yapılacaklar rehberinde adım adım bulabilirsiniz.
Kuruluş adımları özet tablo
| Adım | Ne yapılır? | Engelli derneğine özgü not |
|---|---|---|
| 1. Odak | Engel grubu ve hizmet alanı | Hak savunuculuğu mu, hizmet mi, ikisi mi? |
| 2. Kurucular | En az 7 kişi, fiil ehliyetli | Engelli birey, aile ve uzman karışımı güçlü bir yapı verir |
| 3. Adres | Kira veya tapu, mesken ise muvafakat | Erişilebilir giriş ve tuvalet tercih edin |
| 4. Tüzük | Zorunlu maddeler, her sayfa imzalı | “Gerekli izinleri alarak” ifadesini ekleyin |
| 5. Bildirim | EK-2 ve ekler mülki amirliğe | Harç yok; teslim anında tüzel kişilik |
| 6. Altyapı | Defter, vergi numarası, banka hesabı | Alındı belgesi bastırıp 15 gün içinde bildirin |
| 7. İlk genel kurul | 6 ay içinde, en az 16 üye | Sonuç bildirimi 45 gün içinde DERBİS |
Belgeleri eksiksiz hazırlamak için belge kontrol listesi aracını kullanabilirsiniz. Kuruluşta resmi harç yoktur; noter tasdiki, kaşe ve alındı belgesi gibi dolaylı giderler ile ve tarifeye göre değişir.
Sık yapılan hatalar
- Bakım merkezi açma hayaliyle yola çıkıp izin mevzuatını atlamak: Dernek kurmak, bakım veya rehabilitasyon merkezi açma hakkı vermez; ayrı başvuru, bina ve personel şartları vardır.
- Yardım toplama kampanyasını izinsiz başlatmak: Sosyal medyada “IBAN paylaşımı” ile kamuya açık yardım toplamak izne tabidir; yalnızca üye aidatı ve derneğe doğrudan yapılan bağışlar serbesttir.
- Erişilemeyen bir merkez seçmek: Üyelerinizin gelemediği bir dernek merkezi, genel kurul katılımını da düşürür.
- Kişisel verileri korumasız tutmak: Engel raporları ve sağlık bilgileri özel nitelikli kişisel veridir; üye kayıt defteri dışındaki sağlık bilgilerini açık rıza olmadan saklamayın.
- Kamu yararı statüsünü kuruluşta beklemek: Statü için en az 1 yıl faaliyet ve kurumsal geçmiş gerekir.
- Vakıf seçeneğini değerlendirmemek: Büyük bir malvarlığı bağışlanacaksa vakıf daha uygun olabilir; farkları dernek mi vakıf mı rehberinde karşılaştırdık.
Sonraki adım
Engel grubunuzu ve hizmet alanınızı belirlediyseniz kurulum sihirbazı ile kuruluş dosyanızı adım adım oluşturun; sihirbaz, engelli derneğine uygun amaç ve çalışma konularını tüzüğünüze ekler. Süreci bir uzmanla birlikte yürütmek isterseniz dernek kuruluş danışmanlığı sayfasından bilgi alabilirsiniz.
Engelli derneği kurma adımları: özet adımlar
- Engel grubunu ve hizmet alanını belirleyin. Görme, işitme, ortopedik, zihinsel, otizm gibi hangi engel grubuna ve hangi ihtiyaca (eğitim, istihdam, erişilebilirlik, aile desteği) odaklanacağınızı netleştirin.
- En az 7 kurucuyu belirleyin. Engelli bireyler, aile üyeleri, öğretmen ve sağlık profesyonellerinden oluşan 7 kişilik bir kurucu grubu oluşturun; kısıtlılık kararı bulunanlar kurucu olamaz.
- Erişilebilir bir merkez adresi ayarlayın. Kira sözleşmesi veya tapu ile belgelenen, mümkünse giriş katı veya asansörlü bir adres seçin; mesken ise kat maliklerinin oybirliğiyle muvafakatini alın.
- Hak temelli tüzük hazırlayın. Amaç maddesinde erişilebilirlik, hak savunuculuğu, eğitim ve istihdam desteği gibi başlıkları geniş yazın; her sayfayı kuruculara imzalatın.
- Kuruluş bildirimini mülki amirliğe verin. Kuruluş Bildirimi (EK-2), tüzük ve ekleri il veya ilçe sivil toplumla ilişkiler müdürlüğüne teslim edin; teslim anında tüzel kişilik kazanırsınız.
- Defter, vergi numarası ve banka hesabı açın. Zorunlu defterleri tasdik ettirin, vergi kimlik numarası alın ve dernek adına banka hesabı açın; bağış ve proje ödemeleri bu hesaba yapılır.
- 6 ay içinde ilk genel kurulu yapın. Üye sayısını en az 16'ya çıkarıp yönetim ve denetim kurullarını seçin; sonuç bildirimini 45 gün içinde DERBİS'ten verin.
Durumunuza özel yol haritası ister misiniz?
Kurulum sihirbazı 2 dakikada size özel adım listesi, belge listesi ve maliyet tahmini çıkarır. Ücretsiz, kayıt gerektirmez.
Sihirbazı başlat →İlk görüşme ücretsiz: durumunuzu anlatın, yol haritasını birlikte çıkaralım.
Sıkça sorulan sorular
Engelli derneği kaç kişiyle kurulur?
Engelli birey dernek kurucusu olabilir mi?
Engelli derneği kurmak için özel izin gerekir mi?
Engelli derneği kamu yararına çalışan dernek olabilir mi?
Engelli derneği devlet desteği alabilir mi?
Engelli derneği bakım veya rehabilitasyon merkezi açabilir mi?
Engelli derneği yardım toplayabilir mi?
Kaynaklar ve dayanak mevzuat
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için uzman desteği alabilirsiniz. Son güncelleme: 5 Kasım 2026.