Kısa cevap: Fiil ehliyetine sahip herkes dernek kurabilir; istisnalar sınırlıdır. Türk Silahlı Kuvvetleri ve kolluk mensupları görevdeyken kesinlikle kuramaz (Dernekler Kanunu m.3). Memurlar kurabilir, yalnızca siyasi nitelikli derneklerde sınır vardır (657 sayılı Kanun m.7). Yabancılar Türkiye’de yerleşme hakkı varsa kurabilir (TMK m.93). 18 yaş altı yalnızca çocuk derneği kurabilir; hükümlülük tek başına engel değildir, kısıtlanmış haklar belirleyicidir.
Bu rehber her grubu ayrı ayrı ele alır: yasağın kaynağı, kapsamı, istisnaları ve kurucu listesine alınıp alınamayacağı. Kurucu sayısı ve organlar için Dernek kaç kişiyle kurulur?, tüm şartlar için Dernek kurma şartları rehberine bakın.
Genel kural: herkes kurabilir
Anayasa m.33 “herkes önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir” der. Dernekler Kanunu m.3 bu hakkı tekrar eder ve yalnızca iki sınır koyar: fiil ehliyeti ile belirli meslek gruplarına özel yasaklar. Dolayısıyla soru “kim kurabilir” değil, “kim kuramaz” şeklinde sorulur ve cevap kısa bir listedir.
| Grup | Dernek kurabilir mi? | Dayanak |
|---|---|---|
| 18 yaşını doldurmuş, ayırt etme gücü olan, kısıtlı olmayan herkes | Evet | TMK m.56, Dernekler Kanunu m.3 |
| Türk Silahlı Kuvvetleri mensupları (görevde) | Hayır | Dernekler Kanunu m.3 |
| Kolluk kuvvetleri mensupları (görevde) | Hayır | Dernekler Kanunu m.3 |
| Kendi kanunlarında yasak getirilen kamu görevlileri | Yasak kapsamında hayır | Dernekler Kanunu m.3 + ilgili kanun |
| Devlet memurları (genel) | Evet, siyasi dernek hariç | 657 sayılı Kanun m.7 |
| Yabancı gerçek kişiler (ikamet izni var) | Evet | TMK m.93 |
| Yabancı gerçek kişiler (ikamet izni yok) | Hayır | TMK m.93 |
| 15-18 yaş küçükler | Yalnızca çocuk derneği, yazılı izinle | Dernekler Kanunu m.3 |
| 15 yaş altı | Hayır | Dernekler Kanunu m.3 |
| Kısıtlılar (vesayet altındakiler) | Hayır | TMK m.56 |
| Hükümlüler | Haklar kısıtlanmamışsa evet | TMK, TCK m.53 |
| Tüzel kişiler (şirket, vakıf, dernek) | Evet, yetkili organ kararıyla | TMK m.56 |
Türk Silahlı Kuvvetleri mensupları
Dernekler Kanunu m.3, silahlı kuvvetler mensuplarının dernek kurmasını ve üye olmasını yasaklar. Kapsam geniştir:
- Subay, astsubay, uzman jandarma, uzman erbaş
- Sözleşmeli er ve erbaşlar
- Askeri öğrenciler
- Yedek subay ve yedek astsubay olarak görev yapanlar
Yasak görev süresiyle sınırlıdır. Emekli olan, istifa eden veya terhis olan kişi ertesi gün dernek kurabilir. Askerlik hizmetini yapmakta olan yükümlü erler de hizmet süresince yasak kapsamındadır; terhis sonrası serbesttir.
Yasağın kapsamı dışında kalanlar: Milli Savunma Bakanlığı’nda çalışan sivil memurlar ve işçiler. Bunlar silahlı kuvvetler mensubu sayılmadığından genel memur kurallarına tabidir.
Kolluk kuvvetleri mensupları
Aynı madde kolluk mensuplarını da kapsar:
- Emniyet Genel Müdürlüğü personeli (polis memuru, komiser, emniyet müdürü, çarşı ve mahalle bekçileri)
- Jandarma Genel Komutanlığı personeli
- Sahil Güvenlik Komutanlığı personeli
- Gümrük muhafaza memurları (silahlı kolluk görevi yürütenler)
Burada da yasak görevdeyken geçerlidir; emeklilik veya istifa ile kalkar. Özel güvenlik görevlileri kolluk mensubu sayılmaz; dernek kurabilir.
Dikkat: Kurucu listesinde yasak gruptan bir kişi varsa mülki amirlik bunu EK-2’deki meslek alanından tespit eder ve 30 günlük düzeltme yazısı gönderir. Kişi listeden çıkarılır; kalan kurucu sayısı 7’nin altına düşerse yeni kurucu eklenmesi gerekir.
Devlet memurları: kurabilir, sınır siyasi derneklerdir
Memurların dernek kuramayacağı yaygın ama yanlış bir inanıştır. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu memurun dernek kurmasını yasaklamaz. Yasak, m.7’deki siyasi faaliyet yasağından kaynaklanır: memur siyasi partiye üye olamaz, siyasi faaliyette bulunamaz. Buna bağlı olarak:
| Dernek türü | Memur kurucu olabilir mi? |
|---|---|
| Eğitim, kültür, spor, hemşehri, yardımlaşma, meslek derneği | Evet |
| Siyasi amaç taşıyan, siyasi partiye bağlı veya siyasi faaliyet yürüten dernek | Hayır (657 m.7) |
| Sendika niteliğinde dernek | Hayır; memur sendikası ayrı kanuna tabidir |
Ek sınırlar bazı kurumların kendi mevzuatında bulunur. Dernekler Kanunu m.3’ün “kendi kanunlarında yasak getirilen kamu görevlileri” ifadesi bu durumu düzenler. Örneğin hâkim ve savcılar için Hâkimler ve Savcılar Kanunu, belirli dernek türlerine üyeliği kısıtlar. Bu nedenle kamu görevlisi kurucu adayı, kendi kurumunun personel mevzuatına da bakmalıdır.
Öğretmenler, doktorlar, akademisyenler, belediye memurları, din görevlileri ve diğer tüm memurlar siyasi olmayan dernekleri kurabilir ve yönetiminde görev alabilir. Spor öğretmeni, kendi branşında spor derneği kurabilir; sınırı yoktur.
İpucu: Memur kurucu, EK-2’nin meslek alanına “öğretmen (MEB)”, “hemşire (Sağlık Bakanlığı)” gibi kurumla birlikte yazarsa inceleme memurunun ek soru sormasını önler.
Yabancılar: yerleşme hakkı şartı
Türk Medeni Kanunu m.93, Türkiye’de yerleşme hakkına sahip yabancı gerçek kişilerin dernek kurabileceğini ve üye olabileceğini düzenler. “Yerleşme hakkı” uygulamada geçerli ikamet izni ile belgelenir:
- Kısa dönem, aile, öğrenci, uzun dönem ikamet izni sahipleri: kurucu olabilir
- Çalışma izni sahipleri: çalışma izni ikamet izni yerine geçtiğinden kurucu olabilir
- Uluslararası koruma veya geçici koruma statüsündekiler: durumları il müdürlüğüne sorulmalı; uygulama farklılık gösterir
- Turist vizesi veya vize muafiyetiyle bulunanlar: kurucu olamaz
- Yurt dışında yaşayan yabancılar: kurucu olamaz
Yabancı kurucu için dosyaya ikamet izni fotokopisi eklenir; izin teslim tarihinde geçerli olmalıdır. Mavi Kart sahipleri (doğumla Türk vatandaşı olup izinle çıkanlar) Türk vatandaşı gibi değerlendirilir; ikamet izni gerekmez.
Yabancı dernekler ve vakıflar ayrı bir rejime tabidir: Türkiye’de şube veya temsilcilik açmak için İçişleri Bakanlığı izni gerekir. Bu, yabancı gerçek kişilerin Türkiye’de yeni dernek kurmasından farklı bir konudur.
18 yaş altı: çocuk dernekleri istisnası
Kurucunun fiil ehliyetine sahip olması gerekir; bu 18 yaş demektir (TMK m.56). Tek istisna çocuk dernekleridir (Dernekler Kanunu m.3):
| Yaş | Hak |
|---|---|
| 15 yaşını bitirmiş, ayırt etme gücüne sahip | Yasal temsilcinin yazılı izniyle çocuk derneği kurabilir ve üye olabilir |
| 12 yaşını bitirmiş | Yasal temsilcinin izniyle çocuk derneğine üye olabilir, kurucu ve yönetici olamaz |
| 12 yaş altı | Üye olamaz |
| 18 yaş üstü | Çocuk derneğine kurucu veya üye olamaz |
Evlenme yoluyla ergin kılınan 17 yaşındaki kişi fiil ehliyeti kazandığından normal dernek kurabilir. Mahkeme kararıyla ergin kılınanlar için de aynı durum geçerlidir.
Kısıtlılar
Akıl hastalığı, akıl zayıflığı, savurganlık, alkol veya uyuşturucu bağımlılığı, kötü yaşam tarzı veya bir yıldan uzun özgürlüğü bağlayıcı ceza nedeniyle mahkeme kararıyla vesayet altına alınan kişiler fiil ehliyetine sahip olmadığından kurucu olamaz. Vasi, kısıtlı adına kurucu imzası atamaz. Kısıtlılık kararı kalktığında hak geri gelir.
Hükümlüler ve sabıkalılar
Mahkûmiyet tek başına dernek kurma engeli değildir; Dernekler Kanunu m.3’te suç veya sabıka şartı bulunmaz. Ancak iki durum ayrı değerlendirilir:
- Yasaklanmış haklar: Kasıtlı suçtan hapis cezasına mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak cezanın infazı tamamlanıncaya kadar bazı haklar kısıtlanır (TCK m.53); dernek yöneticiliği bu kapsamda değerlendirilebilir. İnfaz tamamlandığında kısıtlama sona erer. Ertelenmiş veya hükmün açıklanması geri bırakılmış cezalarda bu kısıtlama uygulanmaz.
- Bir yıldan uzun hapis ve vesayet: Bir yıl veya daha uzun süreli özgürlüğü bağlayıcı cezaya mahkûm olan ergin, cezanın infazı süresince kısıtlanır (TMK m.407); bu süre içinde fiil ehliyeti sınırlıdır ve kurucu olamaz.
Belirli suçlardan (örneğin terör, uyuşturucu ticareti, zimmet) mahkûmiyet, kamu yararına çalışan dernek yöneticiliği, yardım toplama yetkisi veya lokal açma gibi sonraki aşamalarda ayrıca aranır; kuruluş aşamasında bu konular incelenmez. Cezasını çekmiş ve hakları iade edilmiş bir kişi her türlü derneği kurabilir.
Dikkat: Kurucu adayının yasaklanmış hak durumu belirsizse adli sicil kaydı ve kesinleşmiş karar üzerinden değerlendirme yapın. Kuruluş sırasında fark edilmeyen bir kısıtlılık, sonradan derneğin işlemlerini tartışmalı hale getirir.
Tüzel kişiler
Şirketler, vakıflar, dernekler, sendikalar, kooperatifler ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları kurucu olabilir. Şart, tüzel kişinin yetkili organının kurucu olma kararı alması ve bir gerçek kişiyi temsilci belirlemesidir; karar ve temsilci yazısı dosyaya eklenir. Temsilcinin kendisi ayrıca kurucu sayılmaz; kurucu tüzel kişidir.
Kamu kurumları (bakanlık, belediye, üniversite) kendi mevzuatlarında yetki yoksa kurucu olamaz; belediyeler için Belediye Kanunu’nda dernek kurma yetkisi sınırlı şekilde düzenlenmiştir.
Kurucu adayı için hızlı kontrol
Her kurucu adayı için şu beş soruyu sorun:
- 18 yaşını doldurdu mu (veya ergin kılındı mı)?
- Vesayet altında mı?
- Görevde asker veya kolluk mensubu mu?
- Memursa, dernek siyasi nitelikli mi? Kurumunun mevzuatında ek yasak var mı?
- Yabancıysa, teslim tarihinde geçerli ikamet izni var mı?
Beş soruya uygun cevap veren kişi kurucu olabilir ve EK-2’ye yazılabilir; form alanları için EK-2 kuruluş bildirimi rehberine bakın.
Kuramayan ama katkı sağlayabilenler
Kurucu olamayan kişiler derneğe başka yollarla katkı sağlayabilir. Asker ve polis bağış yapabilir, etkinliklere katılabilir; üyelik yasağı bağışı engellemez. Yabancı turist gönüllü olabilir. 18 yaş altı gençler çocuk derneğinde üye, normal dernekte gönüllü olabilir. Kurucu listesini yasak grup dışından oluşturup diğerlerini destekçi olarak konumlandırmak hem hukuken güvenli hem pratik bir çözümdür.
Sonraki adım
Kurucu listenizi bu rehberdeki tabloyla kontrol ettiyseniz kurulum sihirbazı ile kurucu bilgilerini girip belgelerinizi sıraya koyabilirsiniz. Memur, yabancı veya hükümlü kurucu durumunda tereddüt varsa dernek kuruluş danışmanlığı sayfasından durumunuzu iletebilirsiniz; tüm süreç için Dernek nasıl kurulur? rehberi başlangıç noktanızdır.
Durumunuza özel yol haritası ister misiniz?
Kurulum sihirbazı 2 dakikada size özel adım listesi, belge listesi ve maliyet tahmini çıkarır. Ücretsiz, kayıt gerektirmez.
Sihirbazı başlat →İlk görüşme ücretsiz: durumunuzu anlatın, yol haritasını birlikte çıkaralım.
Sıkça sorulan sorular
Memur dernek kurabilir mi?
Polis dernek kurabilir mi?
Asker dernek kurabilir mi?
Yabancılar Türkiye'de dernek kurabilir mi?
Sabıkalı veya hükümlü dernek kurabilir mi?
Öğrenciler dernek kurabilir mi?
Kaynaklar ve dayanak mevzuat
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Somut durumunuz için uzman desteği alabilirsiniz. Son güncelleme: 5 Kasım 2026.